خاموت چیست؟ انواع، کاربرد و نکات اجرای خاموت در تیر و ستون

در هر تیر و ستون بتنی، علاوه بر میلگردهای طولی، حلقه‌هایی از میلگرد نازک‌تر دور آن‌ها بسته می‌شود. اگر می‌پرسید خاموت چیست و چرا مهندس ناظر این‌قدر روی فاصله و قلاب آن حساس است، پاسخ کوتاه این است: خاموت جلوی شکست ناگهانی عضو بتنی را می‌گیرد.

#خاموت چیست؟

خاموت (تنگ) میلگرد عرضی بسته‌ای است که میلگردهای طولی تیر یا ستون را دور می‌زند. سه کار اصلی انجام می‌دهد:

1. تحمل نیروی برشی که بتن به‌تنهایی از پس آن برنمی‌آید.
2. نگه داشتن میلگردهای طولی در جای خود و جلوگیری از کمانش آن‌ها زیر فشار.
3. محصور کردن بتن هسته تا در زلزله دیرتر خرد شود و عضو شکل‌پذیر بماند.

#انواع خاموت

• خاموت بسته: یک حلقه‌ی کامل مستطیلی یا مربعی؛ رایج‌ترین نوع در تیر و ستون.
• خاموت چندشاخه: در ستون‌ها و تیرهای عریض، خاموت‌های داخلی هم میلگردهای میانی را مهار می‌کنند.
• سنجاقی (قلاب عرضی): یک میلگرد با دو قلاب که دو میلگرد روبه‌رو را به هم می‌دوزد.
• دورپیچ (اسپیرال): میلگرد مارپیچ پیوسته در ستون‌های دایره‌ای.
• خاموت باز (U شکل): فقط در جاهایی که نقشه اجازه داده باشد.

#قطر و جنس میلگرد خاموت

خاموت معمولاً از میلگرد ۸ یا ۱۰ ساخته می‌شود و در اعضای بزرگ‌تر از ۱۲. چون خاموت باید با شعاع کم خم شود، شکل‌پذیری میلگرد اهمیت دارد. رده‌ی میلگرد را همان بگیرید که در نقشه آمده است؛ تفاوت رده‌ها در فرق میلگرد A1 تا A4 توضیح داده شده و قیمت روز در صفحه‌ی قیمت میلگرد است.

#فاصله‌ی خاموت‌ها

فاصله را نقشه‌ی سازه تعیین می‌کند، اما الگوی کلی این است:

• نزدیک تکیه‌گاه و محل اتصال تیر به ستون: خاموت‌ها فشرده‌تر، چون برش و نیاز به محصورشدگی در این ناحیه بیشترین است.
• وسط دهانه‌ی تیر و میانه‌ی ارتفاع ستون: فاصله بیشتر می‌شود.
• محل وصله‌ی میلگردهای طولی: معمولاً خاموت‌گذاری متراکم‌تر لازم است.

کم کردن تعداد خاموت در ناحیه‌ی بحرانی برای صرفه‌جویی، از خطرناک‌ترین تخلف‌های اجرایی است.

#قلاب خاموت

دو سر خاموت باید با قلاب به داخل هسته‌ی بتن برگردد. در سازه‌های مقاوم در برابر زلزله، قلاب ۱۳۵ درجه استاندارد است؛ قلاب ۹۰ درجه با ریختن پوشش بتن باز می‌شود و خاموت کارایی‌اش را از دست می‌دهد. محل قلاب خاموت‌های پشت‌سرهم بهتر است یکی‌درمیان در گوشه‌های مختلف قرار بگیرد.

#اشتباه‌های رایج اجرا

• قلاب ۹۰ درجه به‌جای ۱۳۵ درجه.
• فاصله‌ی بیشتر از نقشه، به‌خصوص نزدیک اتصال‌ها.
• ادامه ندادن خاموت در داخل ناحیه‌ی اتصال تیر و ستون.
• بستن شل خاموت به میلگرد طولی و جابه‌جا شدن آن هنگام بتن‌ریزی.
• رعایت نکردن پوشش بتن روی خاموت؛ نزدیک‌ترین میلگرد به سطح، خاموت است.

#محاسبه‌ی طول و وزن خاموت

طول هر خاموت تقریباً برابر است با محیط حلقه به‌علاوه‌ی طول دو قلاب. برای برآورد وزن، طول کل را در وزن هر متر ضرب کنید: میلگرد ۸ حدود ۰٫۴ و میلگرد ۱۰ حدود ۰٫۶۲ کیلوگرم در متر. جدول کامل در جدول وزن میلگرد آمده است.

#جمع‌بندی

خاموت قطعه‌ی کوچکی است که رفتار کل عضو را در برش و زلزله تعیین می‌کند. قطر، فاصله و قلاب آن را دقیقاً مطابق نقشه اجرا کنید و در ناحیه‌ی اتصال‌ها هیچ خاموتی را حذف نکنید.

#سوالات متداول

فرق خاموت و سنجاقی چیست؟ خاموت حلقه‌ی بسته است؛ سنجاقی یک میلگرد مستقیم با دو قلاب که دو میلگرد طولی روبه‌رو را مهار می‌کند.

خاموت را می‌توان جوش داد؟ اتصال خاموت با قلاب استاندارد انجام می‌شود. جوشکاری فقط در صورت تصریح نقشه و با میلگرد جوش‌پذیر مجاز است.

خاموت آماده بخریم یا در کارگاه بسازیم؟ خاموت آماده‌ی کارخانه‌ای ابعاد یکنواخت‌تری دارد و پرت کمتری می‌دهد؛ ساخت در کارگاه برای ابعاد خاص انعطاف بیشتری دارد.