میلگرد تقریباً هیچ‌وقت صاف مصرف نمی‌شود: انتهای آن قلاب می‌خورد، در گوشه‌ها خم می‌شود و به شکل خاموت درمی‌آید. خم میلگرد اگر با قطر کم یا روش نادرست انجام شود، فولاد در محل خم ترک ریز برمی‌دارد؛ ترکی که با چشم دیده نمی‌شود اما مقاومت میلگرد را کم می‌کند.
اندازه‌ی دقیق خم و قلاب را نقشه و آیین‌نامه تعیین می‌کند. اعداد این مقاله برای آشنایی است.
چرا قطر خم میلگرد مهم است؟
هنگام خم شدن، فولاد در سمت بیرونی خم کشیده و در سمت داخلی فشرده می‌شود. هر چه خم تندتر باشد، این تغییر شکل بیشتر است. اگر قطر خم از حدی کمتر باشد، سطح بیرونی ترک می‌خورد. همچنین بتنِ داخل خم باید فشار میلگرد را تحمل کند؛ خم خیلی تند، بتن آن ناحیه را خرد می‌کند.
حداقل قطر خم میلگرد
قطر خم را قطر فلکه‌ای تعیین می‌کند که میلگرد دور آن خم می‌شود و بر حسب قطر میلگرد (d) بیان می‌شود. مقادیر رایج در آیین‌نامه‌ها:
| نوع میلگرد | حداقل قطر داخلی خم (تقریبی) |
|---|---|
| خاموت با میلگرد تا ۱۶ | حدود ۴ برابر قطر |
| میلگرد اصلی تا قطر ۲۵ | حدود ۶ برابر قطر |
| میلگرد اصلی ۲۸ تا ۳۴ | حدود ۸ برابر قطر |
| قطرهای بزرگ‌تر | حدود ۱۰ برابر قطر |
مثلاً میلگرد ۲۰ باید دور فلکه‌ای با قطر حدود ۱۲ سانتی‌متر خم شود، نه دور یک میلگرد دیگر یا لبه‌ی تیز.
انواع قلاب استاندارد
- قلاب ۹۰ درجه: خم ۹۰ درجه به‌علاوه‌ی یک طول مستقیم؛ برای مهار انتهای میلگردهای اصلی.
- قلاب ۱۳۵ درجه: برای خاموت‌ها در سازه‌های مقاوم در برابر زلزله (خاموت چیست).
- قلاب ۱۸۰ درجه: خم کامل (نیم‌دایره) به‌علاوه‌ی طول مستقیم کوتاه.
طول مستقیم بعد از خم هم بخشی از قلاب است و نباید کوتاه شود.
خم سرد یا گرم؟
خم میلگرد باید سرد و با سرعت یکنواخت انجام شود. گرم کردن میلگرد با شعله برای آسان‌تر شدن خم، ساختار فولاد را تغییر می‌دهد و مقاومت آن را در همان نقطه کم می‌کند؛ این کار فقط با اجازه و روش مشخص مهندس مجاز است. در هوای بسیار سرد، خم‌کاری با احتیاط و سرعت کمتر انجام می‌شود، چون فولاد تردتر رفتار می‌کند.
باز کردن و دوباره خم کردن
صاف کردن میلگرد خم‌شده و خم کردن دوباره‌ی آن در همان نقطه، فولاد را خسته می‌کند و احتمال ترک را بالا می‌برد. میلگردی که اشتباه خم شده بهتر است در جای دیگری که طول کوتاه‌تر لازم است مصرف شود. خم کردن میلگردهای بیرون‌زده از بتن (انتظار) هم باید با قطر خم درست و بدون ضربه باشد.
نقش رده‌ی میلگرد
میلگرد با مقاومت بالاتر معمولاً شکل‌پذیری کمتری دارد و به خم تند حساس‌تر است. برای خاموت‌ها که خم تندتری دارند، رده‌ی مشخص‌شده در نقشه را تغییر ندهید. تفاوت رده‌ها را در فرق میلگرد A1 تا A4 بخوانید. اگر میلگردی در خم‌کاری معمولی ترک می‌خورد، نشانه‌ی کیفیت پایین است (تشخیص میلگرد بی‌کیفیت).
اشتباه‌های رایج
- خم کردن دور میلگرد دیگر یا گوشه‌ی قالب به‌جای فلکه‌ی استاندارد.
- گرم کردن محل خم با مشعل.
- ضربه زدن با پتک برای خم کردن.
- کوتاه گرفتن طول مستقیم بعد از قلاب.
- باز و بسته کردن چندباره‌ی یک خم.
جمع‌بندی
خم میلگرد درست یعنی فلکه با قطر مناسب، خم سرد و یکنواخت، و قلاب با طول کامل. این کارها هزینه‌ای ندارد، اما جلوی ترک‌های پنهانی را می‌گیرد که در زلزله خودشان را نشان می‌دهند. قیمت روز میلگرد در صفحه‌ی قیمت میلگرد است.
سوالات متداول
میلگرد را می‌توان با دست خم کرد؟ قطرهای کوچک را با آچار خم‌کن دستی (آچار F) و قطرهای بزرگ‌تر را با دستگاه خم‌کن؛ در هر دو حالت دور فلکه با قطر درست.
چرا میلگرد هنگام خم کردن می‌شکند؟ یا قطر خم خیلی کم است، یا میلگرد شکل‌پذیری کافی ندارد، یا در سرمای شدید و با ضربه خم شده است.
قلاب ۹۰ درجه برای خاموت کافی است؟ در سازه‌های مقاوم در برابر زلزله، خاموت باید قلاب ۱۳۵ درجه داشته باشد.