وقتی قیمت میلگرد تغییر می‌کند، اغلب علت آن چند حلقه عقب‌تر در زنجیره تولید است: در معدن، در کارخانه آهن اسفنجی، یا در عرضه شمش. شناخت این زنجیره به خریدار کمک می‌کند خبرها را درست تفسیر کند.
۱. معدن و فرآوری
سنگ آهن استخراج‌شده عیار آهن متغیری دارد. در کارخانه‌های فرآوری، سنگ خرد و آسیاب میشود و ناخالصی‌ها با روش‌هایی مانند جداسازی مغناطیسی کاهش می‌یابد تا کنسانتره با عیار بالاتر به دست آید. کنسانتره سپس به شکل گلوله‌های سخت‌شده به نام گندله درمی‌آید تا برای مرحله احیا مناسب شود.
۲. احیا: آهن اسفنجی
بخش بزرگی از فولاد ایران از مسیر احیای مستقیم تولید میشود. در این روش اکسیژن سنگ آهن با گاز طبیعی احیاکننده جدا میشود و محصولی متخلخل به نام آهن اسفنجی به دست می‌آید. دسترسی به گاز طبیعی یکی از دلایل گسترش این مسیر در ایران است.
۳. فولادسازی
آهن اسفنجی همراه با قراضه در کوره قوس الکتریکی ذوب میشود. پس از تنظیم ترکیب شیمیایی در پاتیل، فولاد مذاب در ماشین ریخته‌گری مداوم به محصولات نیمهنهایی تبدیل میشود:
| محصول | شکل مقطع | محصول نهایی پس از نورد |
|---|---|---|
| بیلت | مربعی کوچک (حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ میلی‌متر) | میلگرد، مفتول، مقاطع سبک |
| بلوم | مربعی/مستطیلی بزرگ‌تر | تیرآهن، مقاطع سنگین |
| اسلب | تخت و پهن | ورق گرم، رول و ورق سرد |
۴. نورد
در کارخانه‌های نورد، شمش دوباره گرم و در قفسه‌های نورد به‌تدریج نازک و شکل‌دهی میشود. برای میلگرد، آج‌ها در آخرین قفسه‌ها ایجاد می‌شوند و در بسیاری از خطوط، عملیات خنک‌کاری کنترل‌شده خواص مکانیکی را تنظیم می‌کند.
چرا این زنجیره روی قیمت شما اثر دارد؟
- قیمت شمش: برای نوردکار، شمش بزرگ‌ترین هزینه است. عرضه و قیمت شمش در بورس کالا با فاصله کوتاهی در قیمت میلگرد و تیرآهن منعکس میشود.
- انرژی: کوره قوس الکتریکی برق فراوان مصرف می‌کند و احیای مستقیم گاز. محدودیت برق در تابستان یا گاز در زمستان می‌تواند تولید را کاهش دهد.
- نرخ ارز و قیمت جهانی: بخشی از زنجیره صادرات‌محور است؛ قیمت صادراتی مرجع قیمت‌گذاری داخلی هم میشود.
- قراضه: قیمت و در دسترس بودن قراضه روی هزینه فولادسازی اثر دارد.
آنالیز شیمیایی و اثر آن بر مصرف‌کننده
ترکیب شیمیایی فولاد، رفتار آن را در کارگاه تعیین می‌کند:
| عنصر | اثر اصلی |
|---|---|
| کربن (C) | افزایش مقاومت و سختی؛ کاهش شکل‌پذیری و جوشپذیری |
| منگنز (Mn) | افزایش استحکام و چقرمگی |
| گوگرد (S) و فسفر (P) | ناخالصی؛ مقدار زیاد آن‌ها باعث تردی میشود |
| سیلیسیم (Si) | اکسیژن‌زدایی و افزایش استحکام |
برای ارزیابی جوشپذیری از کربن معادل استفاده میشود:
CE = C + Mn/6 + (Cr + Mo + V)/5 + (Ni + Cu)/15
هرچه CE بیشتر باشد، خطر ترک‌خوردگی در جوش بیشتر است و پیش‌گرم یا الکترود کم‌هیدروژن اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. برگه آنالیز کارخانه این اعداد را نشان می‌دهد.
سهم هزینه‌ها در زنجیره (تصویر کیفی)
| مرحله | عمده هزینه‌ها | حساسیت به |
|---|---|---|
| معدن و گندله | استخراج، حمل، انرژی | حمل، مقررات |
| احیای مستقیم | گاز طبیعی، گندله | قیمت و سهمیه گاز |
| فولادسازی | برق، آهن اسفنجی، قراضه، الکترود | قیمت و محدودیت برق |
| نورد | شمش، سوخت کوره پیش‌گرم، نیروی انسانی | قیمت شمش |
جغرافیای تولید
زنجیره فولاد ایران در چند خوشه اصلی شکل گرفته است: خوشه اصفهان، خوزستان، جنوب کشور در نزدیکی بنادر و خوشه‌های معدنی کرمان. فاصله کارخانه تا بازار مصرف، بخشی از قیمت تمام‌شده است؛ صفحات قیمت شهری همین اثر را با هزینه حمل تخمینی نشان می‌دهند.
سؤالات متداول
تفاوت شمش و بیلت چیست؟
در بازار ایران «شمش» به محصولات نیمهنهایی فولاد گفته میشود و بیلت نوعی شمش با مقطع مربعی کوچک است که بیشتر خوراک نورد میلگرد است.
چرا ورق و میلگرد همیشه همجهت تغییر نمیکنند؟
ورق از اسلب و میلگرد از بیلت تولید میشود؛ بازار این دو، تولیدکنندگان و تقاضای متفاوتی دارند و ممکن است روندهای جداگانهای داشته باشند.
چرا میلگرد برخی کارخانهها جوشپذیری بهتری دارد؟
به دلیل کربن معادل پایینتر و کنترل دقیقتر آنالیز شیمیایی. برای اعضای جوشی، برگه آنالیز و CE را بررسی کنید.
جمع‌بندی
قیمت هر شاخه آهن، خلاصه‌ای از هزینه‌های معدن، انرژی، فولادسازی و نورد است. با شناخت این زنجیره، اخبار بالادست را زودتر به تصمیم خرید تبدیل می‌کنید.